Boekrecensie: de keizer aller ziektes

Aangezien ik nog de vakantiesfeer zit, een recap van mijn zomerse leesvoer. Dit is de laatste van mijn aantal mosterd-na-de-maaltijd-recensies van boeken die al langer op de plank liggen: De keizer aller ziektes door Siddhartha Mukherjee.

Bernlef is één van de schrijvers die ik het meest bewonder. Vooral de passages of gedichten waarin hij een menselijke ziekte of zwakte vat in de de kale essentie. Een goed voorbeeld hiervan is het gedicht Pijn dat je zou kunnen zien als een omschrijving van kanker:

Soms groeit een steen
in het lichaam
Nestelt zich woekerend
Als gloeiende lava

Van pijn onttrekt
de wereld zich aan
Mijn gezicht

Eenmaal bevrijd
Deel ik hem als
Bewijsstuk rond:
Zo zag mijn pijn eruit

In zijn boek De keizer aller ziektes probeert de arts-journalist Mukherjee op een andere manier tot de kern van deze ziekte door te dringen. Hij begint het boek met een populair-wetenschappelijke inleiding die weinig verraadt van deze ambitie, maar op pagina 57 legt hij zijn plan uit:

Wat me in eerste instantie voor ogen stond bij dit boek was het schrijven van een geschiedenis van kanker. Maar ik kreeg steeds meer het gevoel dat ik niet over iets aan het schrijven was, maar over iemand. Elke dag ging mijn onderwerp meer op een soort individu lijken – een raadselachtig, zij het ietwat gestoord beeld in een spiegel. En dus is dit geen medische geschiedenis van een ziekte geworden, maar iets wat persoonlijker is en veel dichterbij komt: een biografie.

Daarna gooit Mukherjee het over een ander boeg en doorloopt het bestaan van kanker vanaf de eerste beschrijvingen op een Egyptische papyrus tot recente ontwikkelingen in moleculaire (cel)biologie. Het grootste deel van deze geschiedenis tastten mensen in het duister wat betreft de oorzaak en behandeling van kanker. Het boek omvat daarom voornamelijk de 19de en 20ste eeuw. Kanker wint in deze periode als dreiging alleen maar aan betekenis. Door de verbeterde gezondheidszorg en verhoogde levensstandaard sterven mensen nauwelijks meer aan infectieziekten en is kanker inmiddels de tweede doodsoorzaak in de Westerse wereld.

Cover

Het meest interessant vond ik zelf de geschiedenis van de therapieën die momenteel worden gebruikt. Op het gebied van behandelingen komt er pas vanaf het einde van de 19de eeuw voor het eerst hoop voor (sommige) patiënten. Eerst in de vorm van chirurgie en later in het midden van de twintigste eeuw, chemotherapie. Voor beide therapievormen concentreert Mukherjee zich op één grote pionier. Als eerste de chirurg William Stewart Halstedt die in de decennia rond de eeuwwisseling operaties bedacht voor een heel aantal kankers die bij primaire tumoren voor redding zorgden. De tweede pionier is de patholoog Sidney Farber die met gokken en trial-and-error de eerste chemische stof vond die tumorgroei remt.

Behalve de wetenschappelijke strijd tegen kanker besteed Mukherjee ook aandacht aan de achterliggende strijd om kankerbestrijding op de politieke radar te krijgen. Dit verhaal draait om de Amerikaanse society-koningin Mary Lasker. Geërgerd over het gebrek aan aandacht voor kankeronderzoek voerde ze een langdurige en persoonlijke strijd tegen kanker. Deze zou uiteindelijk culmineren de Amerikaanse War on Cancer die begon onder president Nixon. In een mateloos optimisme werd in tijd gesproken over het overwinnen van kanker in tien jaar tijd en het vinden van één simpele oplossing voor kanker. Een belofte die wel tot teleurstelling moest leiden.

Alle vorderingen in behandeling ten spijt bleef de oorzaak van kanker tot in ver in de 20ste eeuw onduidelijk. Al in de 18de eeuw werden omgevingsfactoren in de vorm van schoorsteenroet aangewezen als oorzaak. Rond 1900 werd gewezen op afwijkingen in de chromosomen. In de twintigste eeuw kwamen daar roken, hormonen en kankervirussen bij. Met behulp van de moleculaire biologie is er pas sinds een decennium een coherente theorie over hoe kanker ontstaat, namelijk via het accumuleren van genetische mutaties die onder andere leiden tot een ontspoorde celgroei. Alle eerder componenten vallen in dit plaatje samen in een coherent beeld en al dit moleculaire onderzoek, levert nu de eerste echt specifieke medicijnen op in plaats van het paardenmiddel van de chemotherapie.

Bovenstaande is nog maar een kleine greep uit de hoeveelheid informatie die Mukherjee over de lezer uitstort in een kloeke 500 pagina’s (exclusief noten en begrippen). Het boek is in alle opzichten dan ook groots. Het geeft een zeer compleet overzicht van de geschiedenis van kanker, terwijl je tegelijkertijd inzicht krijgt in de huidige wetenschappelijke stand van zaken. Ondertussen blijft de relevantie van het onderzoek glashelder omdat Mukherjee uitgebreid en indringend put uit zijn eigen ervaring als fellow oncologie. Enig minpunt is de hoekige vertaling die vol schuilt met onvertaalde RNA messages en lelijke anglicismen. Maar laat het je niet verhinderen dit boek te lezen. Mukherjee weet zijn ambitieuze belofte grotendeel in te lossen en laat met dit boek een blik op het wrange spiegelbeeld zien van deze eeuwige medereiziger van de mensheid.

De keizer aller ziektes – Siddhartha Mukherjee
509 Pagina’s – Paperback (€30)

One thought on “Boekrecensie: de keizer aller ziektes

Leave a Comment